جعل شود و يا اگر براى گروه قليلى سخت بود و لو براى نوع مردم آسان باشد آن وجوب مرتفع شود خير آن وجوب مىماند و آن گروه قليل مستثنى مىشوند . همچنين احكام داير مدار عسر و يسر دائمى هم نيستند ، چون شايد در ميان احكام وجوب يا حرمتى نباشد كه براى همگان بدون استثنا آسان و يا براى همگان بدون استثنا سخت باشد و مثال به تحصيل علم هم ناتمام است ، چون آن‌هم و لو براى صد هزار نفر عسر داشته باشد ، ولى براى ده نفر بالأخره آسان است ، پس ملاك عسر و يسر غالبى است ؛ يعنى هر تكليفى كه براى نوع مردم آسان بود شارع مقدس آن را در حق همگان جعل مىكند ، سپس استثنا هم مىزند و هر تكليفى براى نوع مردم مشكل بود از عهدهء همگان برداشته شود . با حفظ اين مقدمه مىگوييم : در باب شبهات غير محصوره وجوب اجتناب در اغلب افراد شبهه غير محصوره براى اغلب مردم و عسر و حرج دارد و لو براى قليلى آسان باشد ، ولى ملاك نوع است مثلا مكلف علم اجمالى دارد كه يكى از اين اثاث البيت نجس است اگر بخواهد از همهء آنها اجتناب كند مشكل است يا مثلا يكى از اين منازل شهرستان غصب است اگر بخواهد از همه اجتناب كند عسر و حرج است يا يكى از نانوايىهاى اين شهر نان نجس مىفروشد . و هكذا يكى از لبنياتىها و يكى از پارچه‌فروشىها و . . . . حال اگر بخواهد از همهء اين‌ها اجتناب كند بايد در شبانه روز به لقمه واحده قناعت كند آن‌هم بسى سخت دشوار است . بيان كبرا : اينكه عسر و حرج در قرآن منفى است قرآن فرموده : يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ ) ، ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ ) . پس احتياط در غير محصوره واجب نيست . جواب : اولا ، المتبادر الى الذّهن من هذه الادلّة العسر و الحرج الشّخصيان لا الغالبيان لانّ ظاهر ضمير الجمع المخاطب توجّه الخطاب الى كلّ واحد من المكلّفين و ظاهره نفى العسر الشّخصى دون النّوعى بمعنى انّه كل من شق عليه امتثال تكليف من التّكاليف فى مورد من الموارد يرتفع عنه ذلك فى هذا المورد . ثانيا ، ما نيازى به استدلال بر عسر و حرج نداريم ، بلكه در مرحلهء قبلى از راه